Beginpagina van Plantaardigheden.nl
 

Leesmaar.nl
Dodoens en andere bijzondere boeken

Sitemap
Index

Plantaardigheden.nl
Artikelen over planten

Leeswerk.nl
Plantenboeken opengelegd

1621 Moufe-schans
Inhout
DEN EERSTEN GANCK
  Het Ste-leven vergeleken by het Buyten-leven
DEN TWEEDEN GANCK
  Buyten-Hof
DEN DERDEN GANCK
  Bloem-Hof
DEN VIERDEN GANCK
 

Moes-cruyden

DEN VIJFDEN GANCK
 

Genees-cruyden

DEN SESTEN GANCK
 

Spijse

DEN SEVENSTE GANCK
 

Ouffeninghe naer den eten

DEN ACHTSTEN GANCK
 

Ouffenijninghen op t'cantoir

DEN NEGHENDEN GANCK
 

Wandelinghe naer 't Studeeren

DEN TIENDEN GANCK
  Morghenstont
Hof-wetten
     
Woordenboek Nederlandsche Taal
Plantago PlantIndex
Letter: druk op CTRL, draai ook aan muiswiel
Bijgewerkt 18-02-2015

1621 De Moufe-schans door Petrus Hondius (Peter de Hondt)

1 titelpagina

   Petrus Hondius of Peter de Hondt (1578?-1621) was predikant te Terneuzen. Aanvankelijk bewoonde hij in gezelschap van een nicht de pastorie van Terneuzen, maar weldra schijnt hij zijn intrek te hebben genomen op de Moffeschans (Moufe-schans). Dit was ooit een versterking even buiten de wallen van de stad, aangelegd tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Na het vertrek van de Spanjaarden werd de schans aangekocht door Johan Serlippens, burgemeester van Terneuzen, Aksel en Biervliet, die de verlaten stelling binnen een tiental jaren tot een buitenplaats herschiep. Serlippens en zijn vrouw Johanna de Burchgrave waren welgesteld en gastvrij, en het contact tussen de jonge predikant en dit echtpaar is zeker versterkt doordat de burgemeestersvrouw een nicht was van Hondius' vriend Heinsius. Of Hondius, die nooit getrouwd is geweest, later geheel bij hen introk, dan wel of hij 's winters zijn pastorie bleef bewonen, is niet geheel duidelijk. Zijn grote bibliotheek was in elk geval op de Moffeschans ondergebracht. Hier heeft Hondius zich ontwikkeld tot een kruidkundige, die een zekere vermaardheid genoot, en die zijn bescheiden deel heeft bijgedragen tot de kennis van de botanie. Zijn Hof op de Moffeschans werd al spoedig bekend, en ook wanneer men aanneemt dat deze predikant, die zich niet in de eerste plaats op bescheidenheid kon beroemen, hier en daar op ietwat grootscheepse wijze over de vermaardheid van zijn tuin heeft geschreven, dan behoudt men toch nog de indruk dat de Moffeschans in haar bloeitijd algemeen bekend is geweest in de botanische wereld. Deze tuin werd liefdevol bijgehouden en moet een lustoord zijn geweest, waar het publiek werd toegelaten om te wandelen, zij het onder strenge voorwaarden: Hondius had voor de bezoekers zogenaamde Hofwetten opgesteld. Voor de vele bezoekers schreef hij onder de naam Hondius zijn Dapes Inemptae, dat is, De soeticheyt des Buyten-levens . Dit boek bestaat uit tien delen geheel op rijm. Als predikant zal Hondius het niet juist hebben gevonden zijn Hof alleen voor zichzelf te houden, maar uit zijn Hofwetten blijkt duidelijk dat hij eigenlijk niet gesteld was op vreemd volk in zijn tuin. Er werden zelfs boetes opgelegd als men zich niet aan de regels hield! Een kleine selectie uit de hofwetten (bovenstaande gegevens zijn grotendeels ontleend aan P.J. Meertens, zie tweede link):

Comt sonder hont off blyfter uyt ;
Trapt in de weghens: myt het cruyt
.

Die niet can overende staen
En houft niet in myn hoff te gaen
.

Doch gaet sy swaer, is sy met kinde,
dat sy haer in myn hoff niet vinde
:
Myn hof die wenscht dat haere lust
sy elders als hier uytgeblust
.

Die bloem of cruyden laecken will,
die houde hem voor de deure still
:
Myn hof verclaert voor domme sotten,
die in een hof met hoven spotten
.

Weblinks

http://caliban.mpiz-koeln.mpg.de/~stueber/hondius/index.html
Complete scan van de 'Moufe-schans'. In de boeken 2 t/m 5 (Buyten-Hof, Bloem-Hof, Moes-cruyden, Genees-cruyden) worden een aantal bekende planten besproken.

http://www.dbnl.org/tekst/meer035lett01/meer035lett01_0023.htm
Uitvoerige achtergrondinformatie over Hondius' werk.

Nog meer scans staan online bij Ursicula op
http://www.let.leidenuniv.nl/Dutch/Renaissance/Facsimiles/
HondiusMoufeschans1621/index.htm

Indien scans niet aanwezig waren bij BioLib, is hieronder gelinkt naar Ursicula.

PETRI HONDII

Dapes inemptae,
Of de
Moufe-schans,
dat is,
De soeticheydt
DES BUYTEN-LEVENS,
Vergheselschapt met de
Boucken.
AFGEDEELT IN X GANGEN.
Nieuwe editie.
Nu eerst by den Autheur uyt
laeten gaen. T'samen met
zijn Hof-wetten.
TOT LEYDEN,
Voor Daniel Koels Boeckvercooper,
Anno 1621.

Inhoud

2 Inhout van Petri Hondii Moufe-schans (beknopt overzicht van de 10 hoofdstukken)
3 Dedicatie aen den Heer Iohan Serlippins,
Outburchmeester van Axel, Neusen ende Biervliet
15 Voor-reden tot den Goetwillighen leser;
 vervattende d'oorsaecke van deze editie

29 (13)
De Moufe-schanse, den eersten Ganck

Aen mijn Heere, Mijn Heere Guliaume de Soete Haultain,
Admirael van Zeelandt

   
1 DEN EERSTEN GANCK: Het Ste-leven vergeleken by het Buyten-leven`
1 Oorspronck van Stedebouwinghe
2 Steets-leven
3 Buyten-leven
6 Steets-leven
10 Edele/Onedele
23 Steets-leven
30 Buyten-leven
32 Steets-leven
34 Buyten-leven
37 Steets-leven
38 Buyten-leven
40

Steets-leven

^Naar het begin van deze pagina

44 Den tweeden Ganck: Buyten-Hof
Aen mijn Heere, mijn Heere Dierick van Haestricht.
Heere van Druynen en Gansoyen. etc.
   
56 DEN TWEEDEN GANCK: Buyten-Hof
56 Vertreck uyt de Stadt
57 Naer de Moufe-schans
58 Neder-hof - Opper-hof
59

Boomgaert

61

Wijngaerden

63

Boomvruchten

67

Hagen

69

Roosen

72

Cruyt-hof

73

Bedenckinge inden inganc des Hofs

76

Misbruyck der Hoven

77

Recht ghebruyck der Hoven

78

In de Cruyde-const veel noch verborgen

79

By weynigen naer besocht

80

Die de beesten beschaemen

^Naar het begin van deze pagina

83 Den derden Ganck: Bloem-Hof
Aen den Heer, Christiaen Porret,
Vermaerden Apothecaris, Simplicist ende Herbarist
   
88 DEN DERDEN GANCK: Bloem-Hof
88 Den Buyten-hof doorwandelt - Besiet den Bloem-hof
89 Lelien - Tulipen
94 Hyacinten
96

Ridderspooren - Narcissen

98

Soffraen

100

Apocinum Canadense meum

101

Winde-bloemen

103 Peul-saet bloemen
104 Plumage-gras
105 Stoffelieren
106 Cruyt-nagel bloemen
108

Violetten - Anemonen

110

t'Hof in de Moufe-schans vervallen

111

Als alle de Hoven van ouden tijden

115

t'Hofken hier binnen tragelick ghebout - Colchicum - Iris

116

Fritillaren

118

Et coetera etc. - Clachte over t'huydendaeghs slap ondersoeck der cruyden

^Naar het begin van deze pagina

121 Den vierden Ganck: Moes-cruyden
Aen Doctor Caspar Pilletier,
gheleert ende vermaert Medicijn der Stadt Middelburgh
   
131 DEN VIERDEN GANCK: Moes-cruyden
131

Keucken-cruyden - Latouwen

132

Melden - Beeten - Spenagie

133

Wortel-vruchten

134

Aiuynen etc.

135

Colen - Rapen

136

Peel-vruchten

137

Turcksche tarwen

138

Asperges - Neusche cappers - Back-cruyt

139

Vlees-cruyt - Vaes-cruyt - Eert-besijen - Radijs

141

Surckels

143

Cruypende schel-vruchten - Concommers - Pompen

145

Coloquinten - Couwoerden

146

Sonnebloemen

147

Artichocken - Artichocken onder d'aerde

149

Meloenen

150

Winter-bloemcoolen

151

Levende Winters-camerbloemen

152

Van waer den Hof vergaert is

153

Hoe hy ghevrijt wort

156

Mauritz-kerse - Hofs vyanden

^Naar het begin van deze pagina

160 Den vijfden Ganck: Genees-cruyden
Aen Doctor Everardus Vorstius,
Hoochgeleert ende vermaert Professor inde Medicijne,
ende Curateur vanden Hof der Universiteyt van Leyden
   
164 DEN VIJFDEN GANCK: Genees-cruyden
164

Meester-cruyden - Confituren

165

Marmelade - Conserven - Distillerijngen

166

Vrouwe-cruyden - Baerens-noot

167

Ghebeddet - Tepels - Suygen-noot

168

Olyen

169

Catharren - Graveel et caetera

170

Water-maken, etc. - Steen, etc.

172

Oogen - Melancholie

173

Herte - Hooft

174

Reucke - Bloeden - Tantpijn

175

Ooren - Hersens - Slapen - Mont etc.

176

Hals - Longer, Lever, Borst, Milte, Galle, etc.

178

Hoest, etc. - Laxeren

179

Astringeren - Mage

180

Braken - Water-sucht - Geel-sucht

181

Pleuris - Scheurbuyck

182

Peste - Coortsen

182

Peste - Coortsen

183

Vergeven - Hondtsbete - Verbrant

184

Vervrosen - Kancker

185

Sweeren ende Bloet-sweeren - Lopent-vyer - Wonden et caetera

186

Stuypen - Lieschen - Vermoeytheyt

187

Fleresijn

190

Beeste siecten

191

Asijnen

192

Salven - Brandt Salve - Vorst Salve

193

Spaensche pocken

194

Ongheneselicke sieckten

195

Dan met patientie

^Naar het begin van deze pagina

197 Den sesten Ganck: Spijse
Aen Ionckvrouwe Iohanna de Burghgrave,
Huysvrouwe van de Heer Iohan Serlippins, Out-burghmeester van Axel, Neusen, Biervliet
   
205 DEN SESTEN GANCK: Spijse
205

Tafel-decken - Dapes inemptae

206

Gebet voor eten

207

Soladen

212

Bedenckinge naer de Soladen

213

Vleesch-gerechten - Calf

215

Schapen - Verckens

216

Ossen - Tem gevogelte - Spaensche pot

217

Hutsepotten

218 Gans - Braet-vercken
219

Hattelets - Tourten - Pot pasteye

220

Vleesch-tanseye - Charbonnade - Schaep-pasteye - Hoender-pasteye - Meeren

221

Andovillen

222

Loopende wilt

223

Vliegende wilt

224

Calcoen - Water-vogels

225

Gesochte gerechten

226

t'Binnen-huysgesin

230

Dranck en Sausen

231

Visch-gerechte

232

Carper-vanck - Engelroe

233

Stuyck-mande

234

Tijncken - Wit-visch

235 Carper - Snoeck
236

Palinck

237

Conger - Tongen - Bot

238

Molenaer - Crabben - Schelpvisch - Iaeghnet

239

Ellegaren. Rocchen - Fuycke, plat-visch - Garnat - Herder

240

Harinck - Schelvisch - Cabeljouw - Otter - Boter gerechte

241

Eert-vruchten

244

Boom ende Haegh-vruchten

245

Panne cocketten - Geback - Vlaen

246

Confituren

247

Room, en voorts noch geback - Cruyde-koucken

252

Voorts meel geback - Taerten

253

Mispels - Gefreuyte wortelen

254

Tonge - Sousijsen van Bouloigne - Pompen

255

Groene boom ende eert-vruchten

256

Camprenoeillen

259

Gheen laes

262

Gebedt naer eten

^Naar het begin van deze pagina

263 Den sevenste Ganck: Ouffeninghe naer den eten
Aen de Heer Pieter Courten,
Trouw ende vermaert Coopman tot Middelburgh
   
266 DEN SEVENSTE GANCK: Ouffeninghe naer den eten
266

Bedenckinge over de spijse

270 (170)

Aelmoessen

276

Besichtinghe der lantbouwerye - Van den Hof

277

Van t'vee - Vande vruchten

278

Werck van de Casteleyne - Pappot

279

Beesten weydinghe - Knechten-werck - Schaep-scheeren

280

Meysen-werck - Suyvel

281

Ganse-pluymen - Noen-slaep

282

Winter-werck - Spinnen - Vlas Boken - Swijngelen

283

Somer-werck - Stallen - Scheuren - Wyen-tijt

283

Somer-werck - Stallen - Scheuren - Wyen-tijt

284

Vlas-ougst - Maeyen en Picken

285

Saet-ougst

286

Biestal - Bieraten etc.

287

Honich

288

Coninck

290

Biewacht

292

Roovers

293

Werck-bekeurders

294

Gasthuys

295

Vrede - Lijcken etc.

296

Aerbeydt - Ruste

297

Gouverneement

299

Trouwe

300

Graen-ougst

301

Schorre-wandelinghe

302

Dijcken en Rijs-wercken

305

Binnen s'lants Herbarisatie

313

Buyten-s'lants Herbarisatie - Brabant. Vlaenderen - De 4. Ambachten

314

T'vrije

316

West-Vlaenderen

317

Nieupoort

318

Oostende

319

Snaeskercke

320

Den grooten Hof

321

Repetitie naer t'herbariseren

322 Cruyden beschrijvinghe - Wandelinghe in den Bloemhof

^Naar het begin van deze pagina

324 Den achtsten Ganck: Ouffenijnghen op t'cantoor
Aen mijn Heere, mijn Heere Iohan Huyssen,
Heere van Cattendijck, Ghecommitteerde Raet S'lants ende Gravelickheydts van Zeelandt,
ende vande Admiraliteyt, ende Raet van Vlaenderen
   
332 DEN ACHTSTEN GANCK: Ouffenijninghen op t'cantoir
332 Theologie
333 Rechten
334 Nature - Astrologie - Zee - Fonteynen
335 Rivieren - Mijnen - Metael etc. - Orduijn - Schaillen - Sercken
337 Yser etc.
338 Stoffe tot Geschut
339 Gout etc.
340 Berghen
341 Bosschen - Velden - Zee-vaert
347 Medicine - Herbaris etc. - Indische herbaris - Anatomie
350 Poëterien
351 S'menschen Ydelheyt - Geboorte - Kintsheydt
353 Aerbeyt - S'merte int baeren
354 Naecktheyt
355 Sieckten
359 Besmettelickheyt
360 Hooveerdigheyt - In cleederen
367 Vergeefsche clachte
368 Niet te min oprecht
372 s'Menschen ongerusticheyt
373 Houwelicken
376 Historien
377 Weereltsche
378 Amoureuse - Militaire - Politike
379 Kerckelicke
383 Turcksche, etc.
385 Templiersche
386 Iesuitische
391 Wederdoopersche
393 Munstersche etc.
398 Blouwe bouckxkens
399 Arminianisterije
402 Monarchijen
403 Coningen etc.
407 Spagnien
409 Nederlantsche gheschiedenissen in dichte gestelt. Spaensche tyrannije - Langhe tijt patientelijck verdregen
410 Ma Dame van Parma - Cardinael Granvelle - Nieuwe placaten - Concilie van Trenten - Inquisitie van Spaignien
411 Nieuwe Bisschoppen
412 Tegenweer van den Adel - duc d'Alba
413 Xe penninck etc.
414 Vervolginge - Wasdom der kercke
416 Philippus II
417 Willem Prince van Orangien - Spaensche Tyrannije in d'Indien - Oost-Indien
418 West-Indien - Hispaniola
419 Guarionex
422 God doet wraecke - Barbarische Tyrannije
424 Caba (Cuba) etc.
425 Clachte tot Godt
426 Toecomende wraecke - T'vaste landt
428 Cosmographie
429 Uutheemsche ghewassen
430 Zee ghedierten - Sanden - Schelpen - Sleckhuysen - Huysen van de [trage slecken]
431 Coninck van den Harijnck - Voghels
432 Pluymen - Clouwen - Vruchten etc. - Rieten
433 Stocken - Schilderijen - Steene bijlen
434 Harsten - Wassen - Gommen
435

Planten - Caerten – Saden

^Naar het begin van deze pagina

436 Den neghenden Ganck
Aen mijn Heere, Mijn Heere H. van Tuyll van Serooskercke,
Heere van Stavenisse, Gecommitteerde Raet ende Admiraliteyt van Zeelant
   
444 DEN NEGHENDEN GANCK: Wandelinghe naer 't Studeeren
444 Lancxst de wallen sien - Zeelandt
445 Ghent en Brugge
446 'T Gentsche Sas
447 Biervliet
453 Doorgesteecken landt
454 t'Casteel ter Neusen - Neusen gefortificeert - De stroomen
455 Zeeusche Zeeslagen
457 Zeelant gesegent
460 Gewaerschouwt
461 Brieven leveringe etc.
464 Stelle wandelinghe
470 Suyt-Beverlants spelengaen
474 Te water spelengaen
487

Slaep

^Naar het begin van deze pagina

488 Den Tienden Ganck, Morgenstont
Aen D'Heer Iacobus Hondius,
trouwen ende wel geleerden Predicant tot Vlissinghen
   
495 DEN TIENDEN GANCK: Morghenstont
495 Morgenghebedt
496 (476) Morgenlesinghe'
498 Morgenstont wandelinghe
[499] Hasejacht
501 Ontbijt
502 Pottagien en soppen
506 Studien naer den ontbyt
508 Clachte over veler gelt en Tijt-quistingen
514 Bouckenlust
515 wercken van devotie
519 dagelickx Ghebedt
520

Besluyt

523 Hof-wetten
523 P. Hondii Hof-wetten
Aen mijn Heere D.D. Ieremias van Dalen,
vermaert ende ervaren Medicijn
524  
525 scan bij Ursicula
526 - 533 laatste bladzijden

^Naar het begin van deze pagina